Guitspad ‘doorgaand, openbaar toegankelijk voetpad in het buitengebied’?

“Langs het Guispad tusschen Koog en Westzaan”

Guisveld
 Het hele onbebouwde polderland tussen de Zaan en de Nauernasche Vaart heette nog niet zo lang geleden Westzijderveld. Tegenwoordig wordt hiermee vaak alleen het polderland tussen Zaandam en Koog aan de Zaan en Westzaan bedoeld. Het polderland daar ten noorden van, tussen de (Oude) Guisweg en Wormerveer, heet tegenwoordig het Guisveld. Dat is een recente naam, volgens ZaanWiki daterend uit de jaren ’60. Voorheen hadden verschillende delen van het Guisveld verschillende namen – het Westzijderveld bij Wormerveer heette bijvoorbeeld het Wormerveerderveld – maar toen men op zoek was naar grote, gemeentegrens-overstijgende bouwlocaties ontstond er behoefte aan een overkoepelende naam. Uiteindelijk is die grote bouwlocatie er nooit gekomen, althans gelukkig niet in het Guisveld; dat werd een Natura 2000-gebied.

De naamsvorming is duidelijk: Guisveld is een samensmelting van Guisweg en Westzijderveld.
Veld heeft hier de betekenis ‘min of meer uitgestrekt, natuurlijk of halfnatuurlijk gebied, als in heideveld.
Maar wat betekent Guis- in Guisweg?
Daarvoor moeten we terug naar het Guispad, de voorloper van de Guisweg.

Guispad
 In de middeleeuwen en de vroegmoderne tijd was Westzaan veruit het grootste dorp van de banne Westzaanden en vormde de Kerkbuurt van Westzaan het bestuurlijk en kerkelijk centrum. Het vervoer, zowel van personen als van goederen, ging veelal over het water, maar als dat niet kon omdat er ijs lag en het ijs nog niet of niet meer sterk genoeg was om op de schaats of ‘land over zand’ naar Westzaan te gaan, moest men via de Westzanerdijk of anders via het Krommenieër Pad in Wormerveer en was je wel een paar uur onderweg. Met name onder inwoners van Zaandijk en Koog aan de Zaan bestond er behoefte aan een rechtstreekse wegverbinding dwars door de polder. Op 25 maart 1634 verleende de Staten van Holland daartoe een octrooi.

datter een padt soude gemaeckt ende geleyt werden / respondeerde vande Middel tot aen de Zaandijck […] sulcx dat men […] bij allen tijde des jaers / ende namentlijck oock inde winter by quackel-vorst / ende soo wanneer het is tusschen doyen en vriesen […] als dan in een half uyre vande kercke ende raethuys op den Lagendijck soude konnen komen.

Het voordeel was dat Westzaan in het westen lag en ook de langgerekte akkers (weren) oost-west liepen, zodat er relatief weinig sloten te passeren waren. Een obstakel van formaat vormde echter de Watering, de brede, noord-zuid lopende vaarsloot. Daar zal een smalle, hoge voetbrug zijn gebouwd, een kippenbrug, want in het octrooi was verordonneerd

dattet voorsz. padt in sulcker voegen wert geleydt ende ghemaeckt / dat daer by de navigatie ofte deurvaert daer ontrent niet en werde belet ofte verhindert.

Het Guispad was een smal, onverhard voetpad, dat onder meer werd gebruikt als kerkenpad. Aanvankelijk werd het ook als zodanig aangeduid. Maar later in de 17e eeuw raakt de naam Guitspad in zwang.
Wat betekende die naam?

Boekenoogen
 Het eerste wat ons te doen staat is te rade gaan bij de bijbel van het Zaans: Gerrit Jacob Boekenoogens Zaansche volkstaal. Een lemma Guisveld zul je daarin uiteraard niet vinden, wel het lemma Guitspad.

Guitspad, (goispad), zelfstandig naamwoord, onzijdig. Naam van een pad tussen Zaandijk en Westzaan, volgens overlevering in de Spaanse tijd zo genoemd naar de Geuzen. Of dit juist is lijdt echter twijfel. De naam wordt in geschrifte eerst aangetroffen in de 17de e. en ook de weg tussen Westzaan en Zaandijk is niet ouder. De 25ste maart 1624 verleenden de Staten van Holland octrooi om een voetpad te leggen van de Middel tot aan de Zaandijk, ten einde de voor de bewoners van de Lagendijk zeer lange weg naar de kerk en het raadhuis te Westzaanden te bekorten. Het pad werd door de tegenwerking van sommigen eerst een paar jaar later voltooid. Het blijkt uit de hierop betrekking hebbende stukken in Priv. v. Westz. 298 vlgg., dat er vóór die tijd, behalve over water, geen rechtstreekse verbindingsweg tussen het Westzaner Weiver en de Lagendijk bestond. Op getekende kaarten uit de eerste helft der 17de e. heet dit nieuwe pad Kerkepad, op de Kaart v. d. Uytw. Sl. 12 [¿ Uit 1745?] wordt het vermeld als ’t Guyts Padt. Het blijft echter mogelijk, dat er reeds vroeger bewesten de Zaandijk een kort pad, Guitspad genaamd, is geweest, en dat men dit bij het maken van de nieuwe verbindingsweg heeft doorgetrokken. Met zekerheid is hieromtrent niets bekend. Dat HOOFT de partijnaam Geus, uit Fra. Gueux, beschouwt als een verbastering van guits, dat „zooveel als fielen, oft landtloopers zeggen wil” (Ned. Hist. 78), bewijst niet, dat in de 16e e. de Geuzen ook Guits zijn genoemd en dat de benamingen Guitspad, Guitsman, enz. hiervan afkomstig kunnen zijn. || Een papiermolen genaamt ’t Guytswijff … bij de Saandijk …, belent ten zuyden ’t Guytspadt (windbrief, a° 1670), Hs. T.117, ƒ° 18, r°, prov. archief. – Ook in de Overweerse polder bij Purmerend is een pad van deze naam. || ’t Guyts Padt, Kaart v. d. Uytw. Sl. 7.

Het moge duidelijk zijn dat Gerrit Jacob zich er niet met een jantje-van-leiden vanaf maakte! Zijn relaas biedt verschillende aanknopingspunten.
•  Allereerst: volgens de webencyclopedie ZaanWiki dateert het Guispad uit de late middeleeuwen. Het pad is echter postmiddeleeuws, want het octrooi werd in 1624 verleend.
•  Van belang is zijn constatering dat er ook bij Purmerend een Guitspad gelegen heeft.
•  Als oudste attestatie geeft hij de vorm Guytspadt, aangetroffen in de windbrief uit 1670 voor de bouw van molen Het Guitswijf.¹ Hieruit volgt dat de naam Guitspad ouder is dan de molennaam Het Guitswijf.

Guitswijf, -man en -kind
 De bedrijfsleider van Het Guitswijf, Claes Jansz. de Wit, werd na twee jaar ontslagen. Niet getreurd, in 1674 liet Claes een nieuwe papiermolen bouwen, eveneens aan het Guispad, en hij doopte hem Het Guitskind: het ‘kind’ van Het Guitswijf.
– En ook het kind van De Guitsman?
De Guitsman was de bijnaam van De Vergulde Bijkorf, ook weer een papiermolen die óók aan het Guitspad stond, maar dan dichterbij de Zaan. Oorspronkelijk was dit De Kwikstaart. De Zaandijker papierfabrikant Cornelis Honigh had dit papiermolentje in 1668 vanuit Wormer naar Zaandijk gehaald. Hij had De Kwikstaart flink laten vergroten en de molen ook een nieuwe naam gegeven: De Vergulde Bijkorf. Zijn bijnaam De Guitsman is pas in 1687 voor het eerst geattesteerd.²

Attestaties

1670  |  Guytspadt  |  ’t Guytswijff […], belent ten zuyden ’t Guytspadt  |  windbrief Het Guiswijf (zie Boekenoogen)
1719  |  Guijtspad  |  aan het Guijtspad, belent ten Westen de molen de Kreeft  |  zie Boorsma, p. 168
1745  |  ’t Guyts Padt  |  Kaartboek van Uitwaterende Sluizen in Kennemerland en West-Friesland (zie Koomen)
1776  |  Guidspad  |  zie Koomen
1794  |  Guitspad  |  van waar men dan, langs het reeds gemelde Guitspad, na Zaandijk kan gaan  |  zie Loosjes, p. 79

Naamsverklaringen
 De oude attestaties laten een t-klank zien. Bij het verklaren van de naam is het belangrijk ons dit te realiseren. De t-klank is later, ten gevolge van zogeheten t-deletie, in het spraakgebruik verloren gegaan.

1) Geuzenpad?
Boekenoogen schrijft dat het pad volgens overlevering in de Tachtigjarige Oorlog is genoemd naar de geuzen. Hij vond dit een twijfelachtige verklaring, omdat het pad pas in de 17e eeuw is aangelegd (tientallen jaren nadat de Zaanstreek in de frontlinie had gelegen). Ook de oude vormen wijzen niet op een verband met de geuzen, want dan had je eerder iets als Geuze(n)pad verwacht. De naam Geuzenpad is pas heel laat gedocumenteerd, o.a. op een oude ansichtkaart. Het is een voorbeeld van volksetymologie, waarbij het element Guits, waarvan de betekenis verloren was gegaan, is vervangen door het bekende element Geuzen (en er zal ook een verhaal bij zijn gemaakt: hier hebben ooit de geuzen gemarcheerd!).

2) Gaeffs pad?
Gaeff Jacobsz. was de eigenaar van de kalkoven die tot 1642 aan het begin van het pad aan de Lagendijk heeft gestaan. Het was niet ongewoon dat een pad werd genoemd naar de eerste of de voorste bewoner en dat bracht mr. Vis tot de veronderstelling dat Guispad een verbastering was van Gaeffspad: “Zeg eens snel achter elkaar: Gaeffspad, Gaespad, Guispad”. De heer Koomen achtte deze verklaring “vergezocht en moeilijk te accepteren”, begrijpelijk, want hoe past ‘Guitspad’ in dit rijtje?

3) Pad naar molen De Guit?
ZaanWiki: “Waarschijnlijker [dan de ‘geuzen-hypothese’] is dat de naam samenhangt met de in 1632 gebouwde watermolen De Guit en de destijds bij het Guispad gelegen molens Guisman, de, Guiswijf, het en Guiskind, het.”
Oorspronkelijk betekende guit ‘praatjesmaker, grappenmaker’, later kreeg ook ongunstige betekenissen, zoals ‘schurk, fielt’ en ‘schooier, landloper’.

Molen De Guit stond niet aan het Guitspad, maar aan het eind van het Watermolenpad aan de Nauernasche Vaart. Je zou nog kunnen opperen dat het oude kerkenpad de naam Guitspad had gekregen omdat De Guit het keerpunt was van een (hypothetische) populaire wandeling: men liep dan vanuit Zaandijk naar de Kerkbuurt en nog even door naar De Guit. Kuieren over het Gui(t)spad. Zoals een paar eeuwen later de Zaandammer Jacob Israël de Haan geregeld deed:

Weg der jeugd

Langs het Guispad tusschen Koog en Westzaan
Ben ik vaak der zomerdagen gegaan.
Ga ’t eenmaal, als ik ging, en gij zult weten,
Dat ’k Holland te Jeruzalem niet kan vergeten.

Het zou in principe kunnen: tussen de bouw van de molen en de 1e attestatie van de naam Guitspad zit bijna een halve eeuw. Maar ervan uitgaande dat het Guitspad bij Zaandijk en het Guitspad bij Purmerend dezelfde oorsprong hebben, lijkt deze hypothese niet erg waarschijnlijk.

4) Het winderige pad?
De Westzaanse amateurhistoricus Arnold Sol schrijft in het huis-aan-huisblad De Wessaner dat het pad ““zijn naam dankt aan het oude woord guisen of guiten, wat onder andere het gieren van de wind betekent.” In dat geval zou je echter Guispad respectievelijk Guitpad verwachten (met de stam van guisen resp. guiten) en niet Guitspad. Bovendien laat het eerste deel van de molennamen Guitsvrouw, Guitskind en Guitsman zich eerder verbinden met een persoonsaanduidend zelfstandig naamwoord, namelijk met guit ‘druktemaker; landloper e.d.’.

5) Het (tol)vrije pad?
R.M.W. Koomen was een ambtenaar van de gemeente Zaanstad die geïntrigeerd was door de naam Guispad en er een artikel over heeft geschreven in het blad van de toenmalige Vereniging Vrienden van het Zaanse Huis. Hij was in het Woordenboek Middelnederlands op zoek gegaan naar woorden die enigszins leken guis en was daarbij gestuit op het bijvoeglijk naamwoord gheuut, met als betekenis ‘vrij, afgelost, ingelost’. Hij interpreteerde vrij als ‘tolvrij’ en veronderstelde dat het Guitspad oorspronkelijk een tolvrij pad was, maar hoorde later dat tolwegen pas in de loop van de 19e eeuw waren ingesteld, waarmee die verklaring afviel. Het woord gheuut is sowieso geen geschikte kandidaat, omdat de s ontbreekt en je bovendien als 1e lid geen abstractum verwacht, maar zoals gezegd een persoonsaanduidend zelfstandig naamwoord.

6) Swieber Avenue?
Zelf ben ik geneigd om het 1e deel van Guitspad het woord guit te zien, in de betekenis ‘landloper’ of anders ‘fielt, schurk’. Je zou dan het Guitspad in de Polder Westzaan, net als het Guitspad in de Overweerse Polder, kunnen omschrijven als een doorgaand, openbaar toegankelijk voetpad in het buitengebied (door landlopers gefrequenteerd of onveilig door onguur volk?).

De nabijheid van een molen genaamd De Guit is dan wel toevallig.
Of is het toch geen toeval?

“Ga ’t eenmaal, als ik ging, en gij zult weten / Dat ’k Holland te Jeruzalem niet kan vergeten” dichtte Jaap de Haan meer dan een eeuw geleden. Zijn tip heeft de houdbaarheidsdatum ruimschoots overschreden, want het gebied is sindsdien onherstelbaar veranderd. De wegsloot werd gedempt, het Guispad werd Guisweg en de Guisweg is omgelegd om ruimte te maken voor de A8, de Coentunnelweg.

Dirk Glandorf

1 Wijf was indertijd een neutraal woord.
2 Boekenoogen, lemma Guitsman.
Vanaf ten minste 1699 stond ook in Wormerveer een papiermolen met de naam De Vergulde Bijkorf (bouwjaar onbekend). Zijn bijnaam was De Bel.
Als de bijnaam De Guitsman al van meet af aan in gebruik was, dus al sinds ± 1669, zal de molennaam Het Guitswijf een knipoog naar De Guitsman zijn geweest.

Referenties
Adriaan Loosjes, Beschrijving van de Zaanlandsche dorpen, 1794.
Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT), lemma guit (gepubliceerd in 1895).
G.J. Boekenoogen, De Zaansche volkstaal, 1897, lemma‘s Guitspad en Guitsman.
P. Boorsma, Duizend Zaanse Molens, 1950.
Margaretha A. Verkade, Den derden Dach; ontstaan en ontwikkeling van de Polder Westzaan, 1982, p. 82-83.
R.M.W. Koomen, ‘Mogelijke naamsverklaringen Guispad’, Anno 1961, nr. 144, p. 1299-1301, 1997.
Arnold Sol, ‘Uit de historie van Westzaan: 34. Guisen op het Guispad, molens aan het Guispad’, De Wessaner, jg. 40, nr. 6, 2023, p. 7-9.
ZaanWiki, lemma’s Guispad en Guisveld , d.d. 15-09-2026.

» index

Geplaatst op 15 september 2026.

© de 5e Verdieping 2026